Bốn giờ sáng ngày 11 tháng 11 năm 1960, Sài Gòn có tiếng súng. Súng nhỏ trước, rồi một tiếng nổ lớn.
Điện thoại nhà Phạm Xuân Ẩn reo. Đầu dây bên kia là Bruce Russell, thông tín viên thường trú của Reuters, hỏi ông có nghe thấy gì không rồi bảo ông liên lạc ngay với các nguồn tin. Người đầu tiên ông gọi là bác sĩ Trần Kim Tuyến, Giám đốc Sở Nghiên cứu chính trị xã hội — trên thực tế là trùm mật vụ Phủ Tổng thống, người nắm toàn bộ hệ thống mật vụ và mạng lưới tình báo của chế độ Ngô Đình Diệm.
Ông Tuyến nói không biết gì hết.
Năm mươi triệu và một chiếc tàu
Người ta gọi ông là bác sĩ Tuyến, dù ông chưa học xong y khoa và chưa hành nghề y ngày nào. Cái tên gọi không khớp với thực tế đó là thứ nhẹ nhất trong những thứ không khớp ở con người này.
Sở Nghiên cứu chính trị xã hội do CIA cấp tiền. Năm 1956, người Mỹ đưa cho Sở này năm mươi triệu đồng tiền Sài Gòn để tổ chức biệt kích đưa ra đánh phá miền Bắc, trong đó có khoản mua một chiếc tàu viễn dương loại tốt. Ông Tuyến dùng ba mươi triệu cho công việc của Đảng Cần lao và cho một tổ chức công đoàn dựng lên để đối trọng với tổ chức mà người Mỹ khống chế. Hai mươi triệu còn lại đi mua tàu, qua mấy lượt ăn bớt trên đường, cuối cùng chỉ đủ tậu một chiếc tàu cũ nát.
Rồi người Mỹ kiểm lại các tin tức miền Bắc gửi về và thấy chúng không xuất phát từ Hà Nội, mà từ người của ông Tuyến cài ở Lào và Campuchia. Năm 1958 họ yêu cầu được kiểm soát chương trình. Ông Tuyến cho chiếc tàu nổ luôn ngoài khơi, phi tang; thuyền trưởng và thuyền phó kịp nhảy ra.
Chừng đó đủ cho một kết luận hẹp: ông Tuyến lợi dụng người Mỹ, và phần việc làm theo ý người Mỹ thì ông làm lấy lệ. Nhưng thấy một người rút ruột tiền của ai đó thì chỉ biết ông ta có việc riêng, chưa biết việc riêng ấy phục vụ ai. Chính Phạm Xuân Ẩn ở thời điểm đó cũng chưa đánh giá được thực chất quan hệ giữa ông Tuyến với CIA.
Bốn cuộc gọi
Trở lại bốn giờ sáng.
Sau ông Tuyến, Phạm Xuân Ẩn gọi cho Lê Văn Thái: cũng không biết gì. Gọi cho đại tá Nguyễn Chánh Thi, chỉ huy trưởng Lữ đoàn dù: điện thoại đã bị cắt. Gọi cho Bùi Huy Lợi, trưởng phòng tác chiến: sĩ quan trực trả lời rằng ông Lợi đang họp.
Bốn cuộc gọi, không thu được câu nào dùng được. Hai người sau thì có lý do hiển nhiên — chính họ đang chỉ huy cuộc đảo chính đó. Hai người trước thì không rõ lý do, và cũng không cần rõ: bốn giờ sáng ở một thành phố đang có tiếng súng, im lặng là phản xạ chung của mọi người còn muốn giữ mạng.
Đây là chỗ nghề hỏi tin đụng trần. Bạn gọi đúng người, đúng lúc, và nhận về bốn câu trả lời rỗng.
Ghé qua nhà
Ẩn lái xe tới nhà Bruce Russell. Hai người chốt với nhau rằng đây là cuộc đảo chính do quân nhảy dù tiến hành chống Ngô Đình Diệm, rồi ra Bưu điện để đánh điện tín về Reuters. Bưu điện đã nằm trong tay quân dù. Hai người sang toà đại sứ Anh, nhờ viên chỉ huy tình báo Anh ở đó gửi giúp bản tin.
Xong việc của Reuters, trời rạng sáng, Ẩn ghé qua nhà ông Tuyến. Ông Tuyến vẫn đang ngồi trong nhà.
Ẩn nói với ông, đại ý: đang đảo chính, ông phải chạy đi và nhớ đưa vợ con lánh nạn; lính dù bao vây dinh Tổng thống rồi, chính mắt tôi trông thấy; ông đi đâu thì gọi điện cho tôi số điện thoại để còn liên lạc. Rồi ông ghé tiếp nhà Lê Văn Thái, nói y như vậy.
Lời cảnh báo đó không dành riêng cho ai. Hai người, cùng một câu, trong cùng một buổi sáng.
Chiếc xe đỗ trước cửa
Ẩn quay lại toà đại sứ Anh để đón Bruce Russell. Ở đó, ông thấy một chiếc xe vừa tới. Trên xe là vợ con ông Tuyến. Họ vào tá túc tại nhà viên chỉ huy tình báo Anh — đúng người mà vài giờ trước ông vừa nhờ gửi điện tín.
Một ý nghĩ hiện ra trong đầu ông ngay lúc ấy: Trần Kim Tuyến không làm cho CIA. Ông ta làm cho tình báo Anh.
Không có thẩm vấn nào ở đây. Không tài liệu bị đánh cắp, không người chỉ điểm, không ai phản bội ai. Chỉ có một chiếc xe đỗ trước một căn nhà, vào cái giờ mà không ai kịp nghĩ xem chiếc xe của mình đang nói ra điều gì.
Lúc yên ổn, người ta khai mình đứng về phía nào bằng lời, và lời thì sắp xếp được. Ông Tuyến đã sắp xếp nhiều năm liền: nhận tiền của CIA, ngồi ghế trùm mật vụ của một chế độ được người Mỹ chống lưng, và làm cho ra vẻ đang phục vụ khoản tiền đó. Nhưng khi thành phố có tiếng súng và ông phải quyết trong mấy phút chuyện gửi vợ con đi đâu, thì không còn chỗ cho sắp xếp nữa. Người ta gửi vợ con tới chỗ mình tin nhất. Không ai bịa ra được chỗ đó lúc bốn giờ sáng.
Điều này không nói ông Tuyến tin vào cái gì, cũng không nói ông ta trung thành với ai. Nó nói quan hệ thật của ông ta nằm ở đâu. Trong một nghề mà ai cũng đang khai một thứ khác với thứ mình làm, biết được chừng đó là biết được thứ quan trọng nhất.
Một chữ thận trọng
Nhiều chục năm sau, khi kể lại chuyện này, Phạm Xuân Ẩn chọn chữ rất thận trọng. Ông không nói ông Tuyến làm cho tình báo Anh. Ông nói cho đúng thì là cộng tác, vì ông Tuyến có mục đích riêng. Còn phía bên kia cần gì ở ông ta, ông Mười Nho giải thích ngắn gọn: người Anh muốn biết mưu đồ của Mỹ ở Việt Nam để đối phó với Mỹ trên bàn cờ thế giới.
Chữ cộng tác đó đắt. Chiếc xe đỗ trước cửa cho biết ông Tuyến tin ai vào giờ nguy hiểm nhất; nó không cho biết ông ta nhận lệnh của ai, cũng không cho biết ông ta đã bán gì cho ai. Ẩn nhìn ra điều thứ nhất rồi dừng lại đúng ở chỗ điều thứ hai bắt đầu. Suy ra được một điều từ một chi tiết thì nhiều người làm được; khó hơn là không suy thêm điều thứ hai từ cùng chi tiết đó.
Mười lăm phút
Cơ chế này không riêng của nghề tình báo.
Trong công việc, tôi đã nghe nhiều lời cam kết được phát biểu rất chỉnh. Chúng thường được phát biểu vào lúc không có gì đang cháy. Thứ tôi để ý bây giờ là mười lăm phút đầu tiên sau khi có tin xấu: ai gọi cho ai trước, ai tắt máy, ai đẩy việc sang bàn bên cạnh, ai vẫn ngồi lại. Không ai diễn trong mười lăm phút đó, vì không ai kịp.
Đêm 11 tháng 11 năm 1960, không ai nói thật với Phạm Xuân Ẩn. Ông vẫn biết. Ông chỉ cần có mặt.