Nguyễn Chí Linh xuất bản "Bốn mùa trên xứ Phù Tang" năm 2018, First News thực hiện, Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành. Ông đã đi qua hơn chín mươi quốc gia, và mất hơn mười năm kể từ ngày đầu đặt chân tới Nhật mới viết xong cuốn du ký này. Ngay từ đầu, sách đặt ra một câu hỏi không nhỏ: vì sao Nhật Bản, người Nhật được cả thế giới kính trọng.
Đó là một câu hỏi khổng lồ — cỡ một đất nước. Trả lời nó, tác giả đi qua thần đạo, Phật giáo, trà đạo, kiếm đạo, nghệ thuật cắm hoa Ikebana, ẩm thực bốn mùa — gần như toàn bộ những gì một cuốn sách về văn hoá Nhật có thể ôm vào. Tôi không đi theo hết chừng đó. Vật nhỏ nhất tôi giữ lại từ toàn bộ nội dung sách là một chiếc quạt giấy.
Một chiếc quạt gấp gọn trong lòng bàn tay
Quạt Sensu — loại quạt giấy gấp gọn trong lòng bàn tay, phổ biến khắp Nhật Bản — xuất hiện trong sách không phải như một món đồ lưu niệm. Nguyễn Chí Linh không dừng ở việc mô tả hình dáng nó. Cách ông kể, mỗi chiếc quạt mang một hoạ tiết riêng, và hoạ tiết đó nói với người biết nhìn một điều gì đó — như thể quạt có tiếng nói riêng, chỉ là tiếng nói ấy im lặng, phải đọc bằng mắt chứ không phải nghe bằng tai.
Cả cuốn sách có một câu hỏi to bằng một quốc gia. Chi tiết tôi nhớ nhất lại nhỏ bằng một vật gấp vào được trong tay áo.
Gấp gọn một câu hỏi lớn
Với tôi, đây không phải một cuốn sách quên mất câu hỏi lớn khi rẽ vào một chi tiết nhỏ. Ngược lại. Một câu hỏi cỡ một dân tộc không trả lời được bằng tuyên bố — nó chỉ trả lời được bằng việc chỉ ra, hết lần này đến lần khác, những nơi người ta chăm chút đến mức một hoạ tiết trên một vật có thể gấp gọn cũng được coi là có lời để nói. Quạt Sensu không chứng minh gì cho câu hỏi lớn kia. Nó chỉ là một lần đo cho tôi thấy độ chăm chút ấy lớn đến đâu, và cứ mỗi lần đo như vậy được lặp lại — qua trà đạo, qua kiếm đạo, qua một cành hoa cắm đúng góc — câu hỏi lớn mới dần có được câu trả lời, không phải bằng một câu, mà bằng rất nhiều vật nhỏ cộng lại.
Tôi tin cách trả lời đó hơn một câu trả lời thẳng. Một cuốn sách tuyên bố thẳng ngay từ đầu rằng Nhật Bản đáng kính trọng vì lý do này lý do kia sẽ khiến tôi nghi ngờ ngay từ câu đó. Một cuốn sách chọn dừng lại đủ lâu ở một chiếc quạt giấy, để kể cho hết một hoạ tiết đang nói gì, mới là cuốn sách tôi tin.
Câu trả lời cho câu hỏi cỡ một đất nước, hoá ra, gấp gọn vừa trong lòng bàn tay.